İdrar yolu hastalıklarının teşhisi üç basamakta ilerler: hastanın anlattıkları, idrar tahlili ve gerekli görülen görüntüleme. Çoğu hasta bu üç basamağın ilk ikisiyle tanı alır. İleri tetkikler ancak belirli durumlarda gerekir.
İdrar yolu; böbrekler, üreterler, mesane ve üretradan oluşan bir sistemdir. Bu sistemin herhangi bir yerindeki sorun benzer şikayetlere yol açabildiği için teşhiste amaç, sorunun tam olarak nerede olduğunu belirlemektir. Yanma şikayeti mesaneden de kaynaklanabilir, böbrekten de. Ayrımı yapan şey, bulguların bir arada değerlendirilmesidir.
İlk Basamak: İdrar Tahlili Ne Anlatır?
İdrar tahlili, ürolojide en çok bilgi veren ve en kolay ulaşılan tetkiktir. Basit görünen bu incelemede birden fazla parametreye bakılır.
Lökosit (akyuvar) varlığı iltihabi bir süreci gösterir; genellikle enfeksiyonu düşündürür. Eritrosit (alyuvar) yani idrarda kan, taş, enfeksiyon, tümör ya da böbrek hastalığının işareti olabilir. Nitrit pozitifliği bakteri varlığına işaret eder. Protein saptanması böbrek süzme işlevinde bir sorunu düşündürür ve nefroloji ile birlikte değerlendirilmesi gerekebilir.
Mikroskobik incelemede kristaller görülebilir; bunların türü taş oluşumunun nedeni hakkında ipucu verir. Kalsiyum oksalat kristalleri en sık rastlanan tiptir.
Enfeksiyon düşünüldüğünde idrar kültürü alınır. Kültür, bakterinin cinsini ve hangi antibiyotiğe yanıt vereceğini gösterir. Sonuç iki ile üç gün içinde çıkar. Tekrarlayan enfeksiyonlarda kültür alınmadan antibiyotik başlanması, direnç gelişimine katkıda bulunabildiğinden tercih edilmez.
İdrar Örneği Nasıl Verilmelidir?
Tahlilin doğru sonuç vermesi, örneğin doğru alınmasına bağlıdır. Sabah ilk idrarın tercih edilmesi, gece boyunca mesanede biriken idrarın daha yoğun olması nedeniyle önerilir. Örnek verilmeden önce genital bölge temizliği yapılmalı, idrarın ilk kısmı tuvalete bırakıldıktan sonra orta kısmı kaba alınmalıdır.
Kadınlarda adet dönemi kanaması idrar tahlilinde yanıltıcı sonuç verebilir; mümkünse bu dönem dışında örnek verilmesi istenir. Örneğin bekletilmeden laboratuvara ulaştırılması da önemlidir.
Böbrek İşlevi Nasıl Ölçülür?
Kan tetkiklerinde kreatinin değeri böbreklerin süzme kapasitesi hakkında bilgi verir. Ancak kreatinin tek başına yeterli değildir; kas kütlesine göre değişebilir. Bu nedenle kreatinin değeri, yaş ve cinsiyetle birlikte hesaplanarak GFR adı verilen bir değer elde edilir. GFR, böbrek işlevinin en güvenilir göstergelerindendir.
Üre, elektrolitler (sodyum, potasyum) ve kan sayımı da değerlendirmenin parçasıdır. Böbrek işlevi bozulduğunda kansızlık gelişebildiğinden hemoglobin değeri de izlenir.
Ultrasonografi: İlk Görüntüleme Yöntemi
Ultrason ürolojide ilk tercih edilen görüntüleme yöntemidir. Radyasyon içermez, hazırlık gerektirmez ve gebelerde de kullanılabilir. Böbreklerin boyutu, yapısı, taş varlığı, kist ve kitleler bu yöntemle değerlendirilir.
Böbrekte idrar birikmesine bağlı şişme (hidronefroz) ultrasonda kolayca görülür. Bu bulgu, idrar yolunda bir tıkanıklık olduğunu düşündürür ve nedenin araştırılmasını gerektirir.
Mesane ultrasonunda idrar yaptıktan sonra geride kalan miktar ölçülebilir. Bu değerin yüksek olması, mesanenin tam boşalamadığını gösterir ve prostat büyümesi ya da mesane kası zayıflığını düşündürür. Erkeklerde prostat hacmi de ultrasonla ölçülür.
Üroloji Ankara başvurularında ultrason çoğu zaman ilk muayenede yapılabildiğinden, tanı süreci aynı gün içinde önemli ölçüde ilerleyebilir.
Tomografi Ne Zaman Gerekir?
Kontrastsız bilgisayarlı tomografi, taş hastalığında en duyarlı yöntemdir. Ultrasonda görülemeyen küçük taşları ve üreterdeki taşları gösterir. Taşın boyutu, tam yeri ve yoğunluğu ölçülür; bu bilgiler tedavi yöntemini belirler. Yoğunluğu yüksek taşlar ses dalgasıyla kırılmaya daha dirençli olabilir.
Tümör şüphesinde ilaçlı (kontrastlı) tomografi çekilir. Kitlenin damarlanma özelliği, çevre dokularla ilişkisi ve yayılım durumu bu yöntemle değerlendirilir.
Tomografi radyasyon içerdiğinden her hastada rutin olarak istenmez. Genç hastalarda ve tekrarlayan çekimlerde bu durum göz önünde bulundurulur; mümkün olduğunda ultrason ya da MR tercih edilir.
MR Görüntüleme
Manyetik rezonans görüntüleme radyasyon içermez ve yumuşak dokuları ayrıntılı gösterir. Ürolojide en önemli kullanım alanı prostattır. Multiparametrik prostat MR, prostat kanseri şüphesinde biyopsi öncesi çekilir. Şüpheli alanlar belirlenerek biyopsinin hedefli yapılması sağlanır; böylece gereksiz biyopsiden kaçınılabilir ve önemli tümörlerin atlanma olasılığı azalır.
MR ayrıca böbrek kitlelerinin karakterini belirlemede ve tomografi çekilemeyen hastalarda alternatif olarak kullanılır.
Sistoskopi: Doğrudan Bakmak
Bazı durumlarda görüntüleme yeterli olmaz ve mesane içine doğrudan bakmak gerekir. Sistoskopide ince, bükülebilir bir kamera üretradan mesaneye ilerletilir. Mesane duvarındaki oluşumlar, iltihabi değişiklikler ve darlıklar bu yolla görülür.
İşlem çoğunlukla lokal anestezik jel uygulanarak poliklinik koşullarında yapılabilir ve birkaç dakika sürer. İdrarda kan görülen her yetişkin hastada, özellikle sigara öyküsü varsa, sistoskopi değerlendirmenin standart parçasıdır.
İşlevsel Testler
İdrar yolu hastalıklarının bir bölümünde yapı normaldir ama işleyiş bozulmuştur. Bu durumda işlevsel testler devreye girer.
Üroflowmetri, idrar akım hızını ölçer. Hasta özel bir cihaza idrarını yapar; akımın hızı ve şekli grafik olarak kaydedilir. Düşük ve uzamış bir akım eğrisi, çıkışta bir engel olduğunu düşündürür.
Ürodinami daha kapsamlıdır. Mesaneye ince bir kateterle sıvı verilirken basınç değişiklikleri ölçülür. Mesanenin ne kadar idrar tutabildiği, dolum sırasında istemsiz kasılma olup olmadığı ve boşaltma sırasındaki basınç değerleri elde edilir. İdrar kaçırma, nörolojik hastalığa bağlı mesane sorunları ve karmaşık olgularda tedavi kararını doğrudan etkiler.
İşeme günlüğü ise hasta tarafından tutulan basit bir kayıttır. Üç gün boyunca alınan sıvı miktarı, idrar yapma saatleri ve miktarları not edilir. Sık idrara çıkma şikayetinin gerçek nedenini ortaya koymada oldukça değerlidir.
Kan Testlerinin Yeri
Erkeklerde prostat değerlendirmesinde PSA testi kullanılır. PSA prostat dokusundan salgılanan bir maddedir; kanserde yükselebildiği gibi iyi huylu büyümede, enfeksiyonda ve hatta bisiklet kullanımı sonrası da artabilir. Bu nedenle tek bir yüksek değer üzerinden karar verilmez; muayene bulguları, PSA'nın zaman içindeki değişimi ve gerekirse MR sonucuyla birlikte yorumlanır.
Taş hastalığı tekrarlayan kişilerde metabolik değerlendirme yapılır. Kanda kalsiyum, ürik asit ve paratiroit hormonu bakılır; 24 saatlik idrarda taş yapıcı maddelerin miktarı ölçülür. Bu inceleme, taşın neden tekrarladığını anlamaya ve önleyici tedbir almaya yöneliktir.
Teşhis Basamaklı İlerler
Ürolojik değerlendirmede her hastaya her tetkik yapılmaz. Basit bir idrar yolu enfeksiyonunda idrar tahlili ve kültür çoğu zaman yeterlidir. Ancak enfeksiyon tekrarlıyorsa ya da tedaviye yanıt vermiyorsa altta yatan bir yapısal sorun araştırılır.
Benzer biçimde, ilk kez böbrek taşı düşüren genç bir hastada ayrıntılı metabolik inceleme gerekmeyebilir; ancak taş tekrarlıyorsa ya da aile öyküsü varsa bu inceleme yapılır. Ankara Üroloji alanında izlenen bu basamaklı yaklaşım, hem gereksiz tetkikten hem de radyasyon maruziyetinden kaçınmayı amaçlar.
Hangi Bulgular Ertelenmemeli?
Bazı bulgular ilk fırsatta değerlendirilmelidir. İdrarda kan görülmesi, ağrı olmasa bile araştırılması gereken bir bulgudur; ağrısız kanama özellikle önemsenir. Böğür ağrısının ateşle birlikte olması, tıkanmış bir böbrekte enfeksiyon gelişmiş olabileceğini düşündürür.
Hiç idrar yapamama müdahale gerektiren bir tablodur. Testiste aniden başlayan şiddetli ağrı, özellikle genç erkeklerde, saatler içinde değerlendirilmesi gereken bir durumdur.
Bu bulguların varlığında ileri tetkik beklenmeden başvuru yapılması önerilir.
Sonuçların Yorumlanması
Tetkik sonuçları tek başına değil, hastanın şikayetiyle birlikte anlam kazanır. Böbrekte rastlantısal saptanan basit bir kist çoğu kişide izlem dışında bir şey gerektirmez. Buna karşılık aynı bölgede ağrı ve idrarda kan ile birlikte bulunan bir oluşum ayrıntılı incelenir.
Ankara Üroloji Doktorları tarafından yapılan değerlendirmede, elde edilen tüm veriler bir araya getirilerek tanı konur ve tedavi planı oluşturulur. Hastanın önceki tetkiklerini yanında getirmesi, karşılaştırma yapılmasını sağladığı için süreci kolaylaştırır.
Takip Tetkikleri
Teşhis konduktan sonra da bazı tetkikler belirli aralıklarla tekrarlanır. Böbrek taşı öyküsü olanlarda yılda bir ultrason önerilebilir. Prostat kanseri nedeniyle tedavi görmüş hastalarda PSA takibi yapılır. Mesane tümörü sonrası sistoskopi kontrolleri belirli bir program dahilinde sürdürülür.
Bu kontrollerin sıklığı hastalığa ve kişiye göre değişir; şikayet olmasa dahi planlanan tarihlerde yapılması önerilir. Ankara Ürolog tarafından belirlenen takip programı, sorunun erken aşamada fark edilmesini amaçlar.
Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve hekim muayenesinin yerine geçmez. Tetkik sonuçlarınızın değerlendirilmesi için bir üroloji uzmanına başvurmanız önerilir.